ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 10ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਦਲ (ਫ਼ੌਜ) ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ (ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ) ਰਹਿਣ। 'ਨਿਹੰਗ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, 'ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ (ਆਰਾਮ) ਤੋਂ ਅਪ੍ਰਭਾਵਿਤ, ਜੋ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਦਾਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇ' ਅਤੇ 'ਪੂਰਨ ਯੋਧਾ'।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ (1710-15) ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ (1748-65) ਹਮਲੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਹੰਗਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਹੰਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਨੀਲਾ ਚੋਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ 'ਤੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਦੁਮਾਲਾ (ਗੋਲ ਪੱਗ) ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਚੱਕਰ/ਕੜਾ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੇਜ਼ਾ (ਭਾਲਾ) ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਥਿਆਰ ਹਨ।
ਇਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਛਾਉਣੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਹੰਗ ਅਕਸਰ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਹੀ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ 'ਤੇ ਨਿਹੰਗ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ (ਗੱਤਕਾ ਅਤੇ ਜੰਗਜੂ ਕਲਾ) ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦੇ ਝੰਡਾ ਸਾਹਿਬ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਕਰਤੱਬ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Copyright © © 2022 Copyright. All Rights Reserved with Arth Parkash