ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: Hydrogen Train Explainer: ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਪੀਐਮ ਮੋਦੀ ਨੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਜੀਂਦ ਤੋਂ ਸੋਨੀਪਤ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਜੀਂਦ ਤੋਂ ਸੋਨੀਪਤ ਵਿਚਾਲੇ 89 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਰੂਟ 'ਤੇ 75 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਟ੍ਰੇਨ ਦੌੜੀ। ਇਸ ਟ੍ਰੇਨ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕਿਰਾਇਆ 5 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 25 ਰੁਪਏ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 12 ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਕੀ ਇਸ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ (ਬਾਲਣ) ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਮੈਟਰੋ ਅਤੇ ਬੁਲੇਟ ਟ੍ਰੇਨ ਵੀ ਚਲਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ ਕਿੰਨਾ ਕੰਮ ਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵਾਹਨਾਂ, ਸੋਲਰ ਐਨਰਜੀ ਵਾਂਗ ਕਮਾਲ ਕਰੇਗਾ? ਬੁਲੇਟ ਟ੍ਰੇਨ, ਮੈਟਰੋ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ, ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਮਾਹਿਰਾਂ ਤੋਂ...
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕਿਰਾਇਆ: 5 ਰੁਪਏ
ਮੈਟਰੋ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕਿਰਾਇਆ: 20 ਤੋਂ 25 ਰੁਪਏ
ਬੁਲੇਟ ਟ੍ਰੇਨ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕਿਰਾਇਆ: 100-125 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਦੀ ਸਪੀਡ ਕਿੰਨੀ ਹੈ
ਬੁਲੇਟ ਟ੍ਰੇਨ ਦੀ ਸਪੀਡ: 320 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ
ਬਿਜਲੀ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ: 160 ਤੋਂ 180 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ: 75 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ
ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਮੈਟਰੋ ਜਾਂ ਬੁਲੇਟ ਟ੍ਰੇਨ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਜਾਂ ਮੈਟਰੋ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹਾਈ ਪਾਵਰ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਲਾਈਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਵਰ ਅਤੇ ਸਪੀਡ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਟ੍ਰੇਨਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਰਿਐਕਸ਼ਨ (ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ) ਨਾਲ ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਇਸ ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਬਾਲਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਭਾਫ਼ ਅਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੈਟਰੋਲ, ਡੀਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਫ਼ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਹੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਮੁਕਤ ਟ੍ਰੇਨ ਨੂੰ 'ਗ੍ਰੀਨ ਟ੍ਰੇਨ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਜੇ ਮੈਟਰੋ ਜਾਂ ਬੁਲੇਟ ਟ੍ਰੇਨ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ ਮਾਹਿਰ ਕਿਰੀਟ ਪਾਰੇਖ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਚੱਲਣਾ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਪਰ ਅਜੇ ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ, ਮੈਟਰੋ ਜਾਂ ਬੁਲੇਟ ਟ੍ਰੇਨ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ। ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਖ਼ੁਦ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਸਿਟੀ (ਬਿਜਲੀ) ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਹਾਰਕ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਿਜਲੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਬਜਾਏ ਇਸਦੇ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਹਿੰਗੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਬੈਟਰੀ ਵਾਂਗ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਵੀ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਮੈਟਰੋ, ਰੇਲਵੇ ਜਾਂ ਬੁਲੇਟ ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰੂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਟ੍ਰੇਨ ਲਈ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਪੂਰੀਆਂ ਹਾਈ-ਵੋਲਟੇਜ ਲਾਈਨਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿੱਥੇ? ਪਾਰੇਖ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਸਿਟੀ ਨਾਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਚਲਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਬਦਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਪਲਾਂਟ (ਉਤਪਾਦਨ ਪਲਾਂਟ) ਵੀ ਲਗਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੇਲਵੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦਾ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
12 ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਕਿੰਨਾ? ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਇਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਰਮਨੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪੈਸੇਂਜਰ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਚੀਨ, ਫਰਾਂਸ, ਇਟਲੀ, ਜਾਪਾਨ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਤੋਂ ਚਾਰ ਕੋਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੇ 10 ਕੋਚਾਂ ਵਾਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 2600 ਯਾਤਰੀ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਟ੍ਰੇਨ ਬਣਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਜੀਂਦ, ਗੋਹਾਨਾ ਅਤੇ ਸੋਨੀਪਤ ਨੂੰ ਇਹ ਟ੍ਰੇਨ ਕਨੈਕਟ ਕਰੇਗੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਂਡੂ ਪਿੰਡਾਰਾ, ਲਲਿਤ ਖੇੜਾ, ਰਾਬਰਾਹ, ਲਾਠ, ਮੋਹਾਨਾ, ਬਰਵਾਸਨੀ, ਭੰਭੇਵਾ, ਈਸਾਪੁਰ ਖੇੜੀ, ਬੁਟਾਨਾ, ਖੰਦਰਾਈ ਅਤੇ ਸੋਨੀਪਤ ਨਿਊ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਵੀ ਰੁਕੇਗੀ।
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਦਾ ਮਾਈਲੇਜ ਕਿੰਨਾ ਹੈ?
ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨ: 15 ਤੋਂ 20 ਯੂਨਿਟ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਗ੍ਰਿੱਡ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲ (efficient) ਅਤੇ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਡੀਜ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨ: 3.5 ਤੋਂ 4 ਲੀਟਰ ਡੀਜ਼ਲ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਇਸਦੀ ਊਰਜਾ ਸਮਰੱਥਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ: 0.8 ਤੋਂ 1.2 ਕਿਲੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਊਰਜਾ ਸਮਰੱਥਾ ਡੀਜ਼ਲ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 3 ਗੁਣਾ ਹੈ, ਘੱਟ ਵਜ਼ਨ ਦਾ ਬਾਲਣ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਪਾਰੇਖ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਫਿਊਲ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਕੰਪ੍ਰੈਸ ਕਰਕੇ ਟ੍ਰੇਨ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ 30 ਫ਼ੀਸਦੀ ਊਰਜਾ ਹੀ ਨਿਕਲ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਟਰੋਲ, ਡੀਜ਼ਲ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਮਹਿੰਗੀ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਿਕਓਰਿਟੀ ਸਿਸਟਮ (ਉੱਨਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਨਾਲ ਲੈਸ ਇਹ ਟ੍ਰੇਨ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਲੀਕ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਨਾਲ ਡੀਜ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਵਾਂਗ ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀਆਂ ਓਵਰਹੈੱਡ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਛਾਉਣ ਦਾ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਦੁਰਗਮ (ਔਖੇ) ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੇਮ-ਚੇਂਜਰ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਲਿਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਕੀ ਹਨ?
ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਤੋਂ 'ਗ੍ਰੀਨ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ' ਬਣਾਉਣਾ ਫਿਲਹਾਲ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਊਰਜਾ ਖਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਅਜੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਹਲਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੈਸ ਨੂੰ 350 ਤੋਂ 700 ਬਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਚ ਦਬਾਅ 'ਤੇ ਕੰਪ੍ਰੈਸ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ -253 ਡਿਗਰੀ 'ਤੇ ਲਿਕਵਿਡ (ਤਰਲ) ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਮਹਿੰਗੇ ਕਾਰਬਨ ਫਾਈਬਰ ਸਿਲੰਡਰਾਂ ਅਤੇ ਟੈਂਕਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਪਲੈਟੀਨਮ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਰੱਖ-ਰਖਾਅ (ਮੇਨਟੇਨੈਂਸ) ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਲੀਕੇਜ ਦੇ ਜੋਖਮ ਵਾਲੀ ਗੈਸ ਹੈ। ਲੀਕੇਜ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਐਡਵਾਂਸ ਸੈਂਸਰ ਅਤੇ ਅਲਰਟ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ 'ਤੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਏ 1200 ਕਿਲੋਵਾਟ ਦਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਵਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਸ਼ਿਵ ਨਾਦਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਵਾ ਦੀ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਟ੍ਰੇਨ ਦੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਮੋਬਿਲਿਟੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮੈਨੇਜਰ ਮੌਸਮੀ ਮੋਹੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਟ੍ਰੇਨ ਕੁਝ ਮਾਇਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰੇਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਵਰ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਲੈਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਾਈ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਟੈਂਕ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਵਾ ਦੀ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦਾ ਲੰਬਾ ਸਿਸਟਮ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮੈਨੇਜਰ ਮੌਸਮੀ ਮੋਹੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਕੰਪ੍ਰੈਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਰੀਫਿਊਲਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਟੋਰੇਜ ਟੈਂਕ ਵਿੱਚ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਟ੍ਰੇਨ ਲਈ ਜੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਲਾਂਟ ਅਤੇ ਰੀਫਿਊਲਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਰੀਫਿਊਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੰਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ, ਹਾਈ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਸਟੋਰੇਜ ਟੈਂਕ, ਡਿਸਪੈਂਸਿੰਗ ਪਾਰਟਸ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਰੀਫਿਊਲਿੰਗ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਲੀਕੇਜ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਲਰਟ ਸਿਸਟਮ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਟਿਕਾਊਪਣ ਅਤੇ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਬਦਲ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗਲੋਬਲ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਫਰਮ SLB ਦੇ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਐਨਾਲਿਸਟ ਮੈਨਾਕ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਟਿਕਾਊਪਣ, ਉਸਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਉਸਨੂੰ ਸਪੋਰਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਨ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ ਸਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਡੀਜ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ 95 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰੇਲਵੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦਾ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਇਸਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੀਨ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੜਕ, ਰੇਲ, ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀਮਤ ਹੋਵੇ। 'ਜੂਲ ਜਰਨਲ' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਧਿਐਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਅਜੇ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬਾਲਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 3 ਤੋਂ 8 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਿਹਤਰ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਗ੍ਰੀਨ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਮਿਸ਼ਨ ਕੀ ਹੈ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗ੍ਰੀਨ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਮਿਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਜੂਦਾ ਦਰਾਂ ਤੋਂ ਅੱਧੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਟਾਰਗੇਟ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਿੱਡ ਵਿੱਚ ਸੋਲਰ ਅਤੇ ਵਿੰਡ ਐਨਰਜੀ (ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਪੌਣ ਊਰਜਾ) ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਸਤੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਰੇਲਵੇ ਯਾਤਰੀ ਵਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਲਾਂਟ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਬਣਾਏਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਲਾਗਤ ਘੱਟ ਰਹੇ। ਭਾਰਤੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਥੀਅਮ ਆਇਨ ਬੈਟਰੀ ਦਾ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਟ੍ਰੇਨ ਢਲਾਣ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਬ੍ਰੇਕ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੈਟਰੀ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਖਪਤ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Copyright © © 2022 Copyright. All Rights Reserved with Arth Parkash